Een Geigerteller toont het ware groen

december 2014

Anna Green

Een verzameling groene voorwerpen, zo giftig, zo gevaarlijk dat ze begraven worden in een berggrot ver hier vandaan. De toegang tot de grot mag 50.000 jaar niet geopend worden. Niemand krijgt de kans deze speciale voorwerpen te zien, maar men weet dat ze erin zitten. Diegene met een nieuwsgierige aard en die voortijdig de grot opent, zal verblind worden door het lichtgevende groen, en zal uiteindelijk zelf stralend ten onder gaan…

Is dit het begin van een zo’n eng sprookje? Nee, het is mijn fantasie die met de werkelijkheid aan de haal ging toen ik deze week voor het eerst stralend, radioactief groen zag!

Afgelopen maandag scharrelde ik een beetje over de antiekmarkt op zoek naar wijnglazen. Ik zag een mooie set in een kraampje waarvan de eigenaar net even weg was gelopen. Ik wachtte geduldig en bekeek ondertussen zijn waar. De licht rood getinte wijnglazen stonden naast schitterende fel groen gekleurde likeurglazen. Sierlijke glaasjes op een hoge voet met een uitzonderlijk lichtgevend groene kleur!

De eigenaar van de kraam kwam aanlopen en liet me de prijs van de rode wijnglazen weten. Twee euro per stuk, dus daar hoefde ik niet lang over na te denken. De stralende groene schatjes bleken echter veel duurder, 15 euro per stuk. Ik keek nogal beteuterd en hij zei lachend: ‘Ach, die kan je ook beter niet meenemen, ze zijn niet zo gezond.’ Dit is wat hij vertelde:

‘Dat zijn uranium glazen’, zei hij. ‘Ze noemen het ook wel Anna­groen. Vervaardigd in de negentiende eeuw tot aan 1930. De speciale kleur groen werd verkregen door uranium toe te voegen aan het glas. De glazen zijn radioactief en het is dus geen goed idee om er uit te drinken. Na 1930 werd deze manier van glaskleuring verboden, en sindsdien zijn het gewilde verzamelobjecten. Als je het onder uv­licht houdt begint het fel te stralen. Veel antiekverzamelars zoeken met black­light lampjes naar dit speciale glas. Maar er zijn er ook die de geigerteller meenemen om het ware groen te herkennen.’

De man pakte mijn rode wijnglazen in en ik kijk nog een keer naar het stralende setje. Ineens zag ik geen schattige glaasjes meer maar potentiële killers, rekwisieten uit een James Bond film! Zelfs de naam was mysterieus… Anna Green….. Redenen genoeg om uit te vogelen waar dit mysterieuze glas vandaan kwam.

Al voor de jaartelling zijn er voorwerpen gevonden die uranium bevatten. In de negentiende eeuw experimenteerde de Oostenrijker Franz Xaver Riedel met allerlei toevoegingen om glas te kleuren. Uraniumzouten bleken een goed middel om glas geel te kleuren. Een interessante bijkomstigheid was dat het glas onder zonlicht groen kleurde. Riedel was de eerste persoon die het uraniumglas op grote schaal ging produceren. Hij vernoemde het glas naar zijn dochter Anna Maria. Maar in de negentiende eeuw barstte de populariteit pas echt los en er zijn naar schatting destijds wereldwijd  duizenden tonnen uraniumglas gefabriceerd. (Duizenden tonnen? Ja, u leest het goed.) Huishoudelijke voorwerpen, glazen schalen, lampen, juwelen en kralen. Aan het einde van de negentiende eeuw ontdekte men manieren om de kleuren aan te passen door het glas aan nog hogere temperaturen bloot te stellen. Zo ontstonden ook transparant zacht gele, geel groene en opaal witte producten. Een bijnaam voor het mat gele, transparante glas was ook wel vaseline glas, omdat het leek op de zachte vaseline die in die tijd voor handen was. Ten tijde van de Koude Oorlog werd uranium schaars en werd de productie van uraniumglas stopgezet. Sindsdien zijn het gewilde verzamelobjecten.

Maar hoe kan het dan dat het zo vervaarlijk straalt? Veel kenners denken dat de radioactiviteit het glas laat stralen wanneer het in UV licht komt, maar dat is niet waar. Het is het principe van fluorescentie: hierbij zendt een materiaal pas licht uit wanneer het door licht van een andere golflengte wordt bestraald. Het inkomende licht wordt opgenomen door elektronen (in dit geval van uraniumoxide – het anion in het uraniumzout), die daardoor in een instabiele toestand komen. Als zij weer terugkeren naar een stabiele situatie zenden de elektronen zelf licht uit. In dit proces gaat energie verloren. Daarom is het uitgezonden licht van een grotere golflengte dan het ingestraald licht.

De aanwezigheid van radioactiviteit is natuurlijk wel spannend en werkt waarschijnlijk ook wel waardeverhogend. Maar gevaarlijk is het niet. Alhoewel sommige diep gekleurde objecten een geigerteller behoorlijk te keer kan laten gaan, blijkt de stralingsdosis verwaarloosbaar. De waarschuwing van de kraamhouder op de antiekmarkt blijkt dus ietwat overdreven; er is niks mis met groene glazen, ik had er zonder gevaar een martini in kunnen mixen.

Shaken, not stirred.